149. De verloren vulpen van Anne Frank

Hallo allemaal (ook de nieuwe lezers, met dank aan Ernst-Jan Pfauth!) —

Bij de supermarkt hier in de buurt staat na de kassa een minibieb. Ik ben de boeken die erin staan (en die je dus mag meenemen) gaan zien als korting op de dure boodschappen. Een hele tijd terug nam ik Het Achterhuis van Anne Frank mee. Nooit gelezen, dat werd dus tijd. Deze week kon ik het dagboek bijna niet wegleggen. Nu sta ik voor een dilemma: wat schrijf je nog over een boek van bijna 80 jaar oud, wat miljoenen keren is verkocht en gelezen en waar al talloze keren over is geschreven? Het is bekend dat Frank een schrijftalent en een wonderlijk observatievermogen had. Hetzelfde geldt voor de tragiek waarmee ze haar dromen beschrijft. Ze kwamen niet uit, of pas na haar dood. Kortom: alles is al gezegd. Aan de andere kant kun je je daar als blogger moeilijk door laten tegenhouden.

Enfin, dit is het geworden.

I.

Op 11 november 1943 schrijft Anne Frank over het verlies van haar vulpen, haar 'kostbaar bezit' waarmee ze tot dan toe haar dagboeken vulde. "Ik waardeerde haar zeer, vooral vanwege de dikke punt die zij had, want ik kan alleen met dikke vulpenpunten werkelijk netjes schrijven."

Wat blijkt: de gouden vulpen is in de kachel terechtgekomen en daar verwoest. Anne schrijft een liefdevolle 'in memoriam' en vertelt in een paar alinea's over de rol die de pen in haar leven speelde. Het is een luchtige vorm om met het verlies van een pen te dealen, maar toen ik het las voelde ik de pijn.

In het achterhuis waar ze met nog zeven anderen schuilde voor de nazi's, had Anne nauwelijks een plek (of spullen) voor zichzelf. Ook 's nachts niet, want ze deelde haar slaapkamer. Ze moest zich dus constant verhouden ten opzichte van anderen. Alleen in haar dagboek vond ze waarschijnlijk de ruimte om vol overgave zichzelf te zijn. Ik kan me dan wel voorstellen dat zo'n pen — een cadeau van haar oma — een kostbaar bezit is.

Het is een beroemd stukje uit Anne Franks dagboekbrieven. Na het lezen van deze ode aan haar vulpen, bleek ik verre van de enige die wilde weten wat voor pen het was geweest. Online staan allerlei discussies en pagina's van mensen die het exacte model proberen te achterhalen. De meeste denken dat het een pen van Montblanc was. Duur ding. Een Pelikan 100 kan ook. Of een Pelikan met een punt van Montblanc.

Het zijn van die mysteries die mysteries moeten blijven. Medewerkers van het Anne Frank Huis weten het eveneens niet. "In haar dagboek schrijft ze alleen dat het een gouden vulpen was", lees ik in een reactie op een forum. "Dat is alles wat we weten."

II.

Een week geleden schreef ik in mijn blog voor NU.nl over nepbeelden rondom de ontvoering van de Venezolaanse president Nicolás Maduro. Door dit soort onzin op sociale media dreigt de kans dat we de werkelijkheid straks ook niet meer geloven. Op The New York Times las ik een mooi kijkje in de keuken. De chef beeldredactie beschrijft hoe lastig het tegenwoordig is om foto's te controleren.

Lezers mailden me met de vraag waarom AI-beeld niet onuitwisbaar gekenmerkt kan worden. Tja, dat is ingewikkeld.

Anderen zagen het probleem überhaupt niet zo. Photoshop bestaat al jaren en daarmee kun je net zo goed de gekste dingen in elkaar flansen. Helemaal waar. Maar voor Photoshop heb je kennis en kunde nodig. Met AI kan iedereen in hoog tempo nepbeelden genereren. De schaalbaarheid in combinatie met desinformatie is het probleem.

Fotobewerking is niet per definitie fout. Het kan plaatjes naar een hoger niveau tillen. Dat het al jaren wordt gedaan, laat het Rijksmuseum binnenkort zien met de tentoonstelling FAKE! In de fotogalerij komen vijftig fotocollages en -montages te hangen uit de periode 1860 tot 1940. De expositie loopt van 6 februari tot 25 mei 2026.

Op de website van het museum staan alvast wat voorbeelden om je lekker te maken. De foto hieronder is toch al geweldig? Gemaakt in het decennium vóór 1900!

PS.

Jason Velazquez schrijft een mooi essay over die verduivelde Voor jou-pagina’s op sociale media. "Curation used to be part of our media consumption process. We would hop from website to website looking for a laugh. We used to click on hyperlinks for Christ's sake. Now, all we must do is sit at the trough and let daddy Zuck feed us." Dat we zonder tegenstribbelen akkoord gaan met de constante stroom aan onzin, brengt niet alleen schade toe aan onze nieuwsgierigheid, schrijft Velazquez. Het is een vicieuze cirkel. "It's helping to cheapen creativity for the people who produce what we consume."

Daaropvolgend, dit artikel van Kathryn Jezer-Morton. Techbedrijven leren ons een paar dingen, schrijft ze. "Reading is boring; talking is awkward; moving is tiring; leaving the house is daunting. Thinking is hard. Interacting with strangers is scary. Risking an unexpected reaction from someone isn’t worth it. Speaking at all — overrated. These are all frictions that we can now eliminate, easily, and we do." Dit is een lekker fel stuk, Jezer-Morton deelt de ene stoot na de andere uit. Ze pleit in 2026 voor friction-maxxing (geweldige term): zoveel mogelijk op zoek naar ongemak.

Fascinerend artikel van NRC over hoe autocorrect het taalgevoel van jongeren saboteert. "Soms typ ik maar wat", zegt een scholier. "Sommige woorden zou ik zelf echt niet goed kunnen schrijven. Autocorrectie is dan mijn redder." Wat een quote.

Het is zo fijn dat Jon Stewart terug is bij The Daily Show. Wie anders kan de huidige staat van de wereld op deze manier samenvatten en duiden?

Uitgever Reshift gooit de merknaam Power Unlimited te grabbel. Na 30 jaar gamehistorie (welke gamer van mijn generatie is er niet mee opgegroeid?) wordt de merknaam verkocht aan een schimmig Maltees gokbedrijf. We zagen dat eerder gebeuren met het gameplatform PlaySense: daar werd een AI-slopmachine van gemaakt die artikelen steelt en jonge lezers naar online casino's te lokken. Het magazine Power Unlimited blijft bestaan onder een licentiedeal, maar de online- en socialredactie wordt door Reshift ondergebracht bij consumentenplatform ID.nl. Bastiaan Vroegop schreef een uitstekende analyse over dit debacle op Villamedia.

RHCP-bassist Flea werkt aan een jazzplaat die in maart uitkomt. Er zit een tour aan vast die in mei langs Paradiso leidt. Op de plaat Honora hoor je straks niet alleen Flea, maar ook enkele van zijn vrienden, zoals Nick Cave en Thom Yorke. Met laatstgenoemde maakte hij eerder al een piekfijn album onder de naam Atoms for Peace. Het nummer met Yorke heet Traffic Lights en verscheen deze week.

Je las blog №149, geschreven in de week van 12 tot en met 18 januari 2026. Abonneer je op mijn nieuwsbrief en je ontvangt 'm elke zondag gratis in je mailbox.